Το φολιδωτό σώμα των φτερωτών τεράτων στη λογοτεχνία του φανταστικού είναι αυτό που εμφυσά στη συνείδησή του αναγνώστη εικόνες από υποκατηγορίες εντόμων του είδους των λεπιδόπτερων.  Για έναν σκοτεινό νου που έχει κοιτάξει τις τρομακτικές φωτογραφίες των εντόμων από μικροσκόπιο οι  πεταλούδες και οι σκώροι συμβολίζουν την ουρανόπεμπτη απειλή. Την απειλή, τον επικείμενο κίνδυνο που «προσγειώνεται» στο χάσμα ανάμεσα στο ορατό και το αόρατο. Το φαντασιακό του ίδιου νου, του μορφωμένου σε σκοτεινές γραφές, ταξιδεύει ή επινοεί μέσα απ’ την εξωτική ομορφιά των συγκεκριμένων έμβιων μια ιστορία για να απολέσει τον κουρασμένο του εαυτό μέσα στην ηδονή της μέθεξης στην διαφορετική ύπαρξη. Υπάρχει ζωή και θάνατος. Ενόρμηση ζωής και ενόρμηση θανάτου. Εκεί που συγκρούονται οι δύο ενορμήσεις, γεννιέται η ελπίδα.

bug 001

Υπάρχουν περιπτώσεις, ιδιαίτερα στην ποίηση, που οι πεταλούδες προελαύνουν το ποιητικό σώμα με την αληθινή ιδιότητα τους. Σαν έντομα και μόνο. Δεν προσθέτουν ή δεν αφαιρούν κάτι στην ουσία των έργων. Προσθέτουν στις υφολογικές αποχρώσεις του γλωσσολογικού ιδιώματος του συγγραφέα. Μεταρσιώνουν το δημιούργημα στον αέρα. Στα φτερά των εντόμων. Ο αναγνώστης κερδίζει την εμπειρία της συμμετοχής σ’ ένα κείμενο που σίγουρα τον χωράει ολόκληρο. Αυτή είναι μια πιο φωτεινή άποψη για τα λεπιδόπτερα. Η άποψη πως αυτά σ’ ένα συγκείμενο έχουν το ρόλο του ιπτάμενου χαλιού. Τοποθετούν το έργο σαν εποικοδόμημα  πάνω στο κρηπίδωμα του ελεύθερου και μετέωρου. Συναντάμε έντομα στο έργο της Έμιλι Ντίκινσον. Μια ολόκληρη ομάδα ποιημάτων της είναι θα μπορούσε να πει κανείς εντομοβριθής. Η ποιήτρια χρησιμοποιεί κατεξοχήν συμβολικά αυτή την μεγάλη κατηγορία των ζώων. Στην ποίηση του σημαντικού Έλληνα λογοτέχνη Αντώνη Φωστιέρη είναι οι ίδιες οι λέξεις που παρομοιάζονται με μικροσκοπικά έντομα ή εκκινούν την ύπαρξη τους απ’ τη θύμηση στη μνήμη του ποιητή ενός περιστατικού με κάποιο έντομο. Τι είναι αυτό που έχουν τα έντομα και δεν έχουν τα υπόλοιπα ζώα; Γιατί είναι τόσο προσφιλή στους λογοτέχνες; Τα έντομα μοιάζουν με τα ηλεκτρόνια για τα οποία έχει ειπωθεί ότι εμφανίζονται ex nihilo. Οι λέξεις κατά παραβολή στο νου του δημιουργού προέρχονται από μια τοπογραφία της ψυχής αχαρτογράφητη για τα καλά έως τις μέρες μας. Ίσως να πρόκειται τελικά για την περιζήτητη ex nihilo μήτρα της ελεύθερης βούλησης. Το κενό που γεννά την ελευθερία. Την ίδια ακριβώς ελευθερία που είναι κεκτημένο των φτερωτών εντόμων.

Σε άλλα λογοτεχνικά κείμενα συναντάμε τα έντομα με τις πραγματικές τους ιδιότητες. Εκείνο που τα διακρίνει από την παράθεση πληροφοριών γι’ αυτά στις ποικίλες εγκυκλοπαίδειες είναι η υποκειμενικοποίηση τους και η ανεπαίσθητη παρουσία μια κάποιας αντίληψης και ευφυΐας. Νιώθουν το περιβάλλουν, επιδρούν και δέχονται επιρροές απ’ αυτό. Οι συγγραφείς αυτής της σχολής δίνουν στα έντομα συναισθηματική νοημοσύνη. Αισθήματα άγχους, αγωνίας, ανακούφισης, πόνου, φόβου θανάτου είναι κεκτημένες υπερβατικές τους συγγένειες με την ανθρώπινη φύση.

kastoria 037

Στην ιστορία της λογοτεχνίας υπάρχουν έργα στα οποία ο άνθρωπος είναι μεταμορφωμένος σε κάποιο άσχημο έντομο. Το έντομο διατηρεί ταυτόχρονα τις δεξιότητες του μεταμορφωμένου και τις δικές του. Αυτού του τύπου οι τερατόμορφες υπάρξεις συμβολίζουν αμφίδρομα την ανάπλαση του εντόμου σε κάτι πιο εξελιγμένο και την έκπτωση του ανθρώπου ως ένσαρκη συνείδηση. Όταν ο άνθρωπος αλλάζει το σαρκίο του σε απόλυτο συγχρονισμό μ’ αυτή την αλλαγή εξαλλάσσεται και σαν φέρων συνείδηση. Στις περισσότερες των περιπτώσεων η αλληλοπεριχώρηση μεταξύ ανθρώπου και εντόμου είναι προβολή του φαντασιακού ενός ανθρώπου να μην μπορεί να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων στην κοινωνία μέσα στην οποία ζει. Το ειδεχθές έντομο λειτουργεί κατά κάποιο τρόπο σαν σύμβολο ενός καταφυγίου.

Στο βιβλίο του Λωτρεαμόν «Τα Άσματα του Μαλντορόρ» συναντάμε μια πυγολαμπίδα η οποία πέρα απ’ το γεγονός του καταφανούς ανθρωπομορφισμού  της, έχει και συγκεκριμένες ιδιότητες σαν να πρόκειται για ένα πλάσμα διακριτό από τον άνθρωπο μα με ξεχωριστή και εφάμιλλη ευφυΐα με αυτή του ανθρώπου. Ο Λωτρεαμόν σε όλο του το έργο χρησιμοποιεί τα έντομα μ’ αυτό τον τρόπο σαν παρέκταμα των δεξιοτήτων του ανθρώπου. Όπου ο άνθρωπος εμφανίζει κάποια ελλείμματα έρχεται το έντομο (αργότερα στο συγκεκριμένο βιβλίο το αμφίβιο…) να προσθέσει τις δικές του και να δημιουργήσει μια αλληλοπεριχωρητική ολότητα πολλαπλών αντιλήψεων.

Βιβλιογραφία με έντομα στη λογοτεχνία:
Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, Λιούις Κάρολ
Η Σφίγγα, Έντγκαρ Άλαν Πόε
Η μεταμόρφωση, Φραντς Κάφκα
Ο Θάνατος ήρθε τελευταίος, Ζυράννα Ζατέλη
Τα άσματα του Μαλντορόρ, Λωτρεαμόν

Κείμενο και φωτογραφίες: Φώτης Θαλασσινός