Το τοπίο μόνο έκθαμβο σε αφήνει στο πρώτο αντίκρισμα. Σήμερα αποτελεί μια περιοχή που ρημάζει όταν για σχεδόν 90 χρόνια έσφυζε από ζωή. Το κλείσιμο των λιπασμάτων βοήθησε σημαντικά στην μείωση της ρύπανσης στην περιοχή, αλλά ταυτόχρονα πολύς κόσμος έχασε τη δουλειά του. Έχουν βρει, όμως, καταφύγιο οι λάτρεις της φωτογραφίας! Δεν είναι λίγοι εκείνοι που έχουν απαθανατίσει μέσα από το φακό τους τα ερείπια της πρώην ακμάζουσας βιομηχανίας. Όταν επισκεφθείς τα Λιπάσματα Δραπετσώνας είναι σίγουρο πως θα «χαθείς» για ώρες. Είναι σαν να παγώνει ο χρόνος και βρίσκεσαι σε ένα παράλληλο σύμπαν. «Περνάνε» μπροστά από τα μάτια σου εικόνες της ένδοξης εποχής των Λιπασμάτων! Σκέφτεσαι : «Εδώ πρέπει να ήταν το υαλουργείο, εδώ η μηχανή, εδώ άλλαζαν ρούχα οι εργάτες!». Διαβάζεις τις σημειώσεις του επιστάτη βάρδιας μια ημέρα του 1968 και νιώθεις το εργοστάσιο να ζωντανεύει μέσα από τα ερείπια. Σίγουρα όλοι οι Δραπετσωνίτες θα ήθελαν να αξιοποιηθεί αυτός ο τεράστιος χώρος που εκτείνεται μπροστά και δίπλα από τα Λιπάσματα, χωρίς να αλλοιωθεί η ιστορία του.

Lipasmata 2014 530 Lipasmata 2014 527 Lipasmata 2014 512 Lipasmata 2014 493 Lipasmata 2014 491 Lipasmata 2014 487 Lipasmata 2014 482 Lipasmata 2014 480 Lipasmata 2014 469 Lipasmata 2014 466 Lipasmata 2014 462 Lipasmata 2014 459 Lipasmata 2014 451 Lipasmata 2014 446 Lipasmata 2014 443 Lipasmata 2014 438 Lipasmata 2014 432 Lipasmata 2014 424 Lipasmata 2014 423 Lipasmata 2014 421 Lipasmata 2014 412 Lipasmata 2014 410 Lipasmata 2014 409 Lipasmata 2014 407 Lipasmata 2014 406 Lipasmata 2014 403 Lipasmata 2014 401 Lipasmata 2014 400 Lipasmata 2014 397 Lipasmata 2014 393 Lipasmata 2014 392 Lipasmata 2014 391 Lipasmata 2014 388 Lipasmata 2014 383 Lipasmata 2014 381 Lipasmata 2014 380 Lipasmata 2014 377 Lipasmata 2014 376 Lipasmata 2014 367 Lipasmata 2014 366

ΛΙΠΑΣΜΑΤΑ ΔΡΑΠΕΤΣΩΝΑΣ – Το χθες και το σήμερα

1909 : ο Ν. Κανελλόπουλος μαζί με κεφάλαια τραπεζών και την σύμπραξη πολλών ελλήνων επιστημών, ιδρύει την Ανώνυμη Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων. Σε συμφέρουσα τιμή για την εποχή αγοράζεται ένα οικόπεδο δίπλα στο λιμάνι της Δραπετσώνας στην Ηετίωνα ακτή. Σε 245 στρέμματα ανερχόταν η έκταση την οποία κατελάμβανε το εργοστάσιο, το οποίο στην τελευταία φάση της λειτουργίας του περιελάμβανε 109 μονάδες συνολικά δομημένης επιφάνειας 146.000 τ.μ. Μάλιστα η έρευνα στα αρχεία αποκάλυψε δύο ακόμη χαμένες κτιριακές ενότητες που είχαν κατεδαφιστεί από τη δεκαετία του ΄60.

1910 : το εργοστάσιο έχει κατασκευαστεί πλήρως και σταδιακά αρχίζει να αναπτύσσεται και σε γειτονικά οικόπεδα. Ναυαρχίδα της χημικής βιομηχανίας στην Ελλάδα, στην οποία απασχολήθηκαν εκατοντάδες εργαζόμενοι, θεωρούνταν η επιχείρηση από το 1909 που ιδρύθηκε και σε όλο το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.

1910 – 1920 : Η ΠΥΡΚΑΛ παραχωρεί το δικαίωμα παραγωγής οξέων στην ΑΕΕΧΠΛ και με την υποστήριξη του κράτους εισάγει την έννοια των χημικών λιπασμάτων στην ελληνική γεωργία. Η εταιρεία μονοπώλησε  την παραγωγή λιπασμάτων (θειικό οξύ, θειικός χαλκός, θειικός σίδηρος, υδροχλωρικό οξύ, νιτρικό οξύ, λιπάσματα) για μισό αιώνα. Στην ΑΧΕΧΠΛ οργανώθηκε και γεωπονικό τμήμα με σκοπό τη διδασκαλία για τη χρήση των λιπασμάτων στη γεωργία αλλά και τη μελέτη διαφόρων γεωργικών ζητημάτων. Οι δραστηριότητες της εταιρείας μεγαλώνουν και έτσι δημιουργείται και μονάδα υαλουργίας μέσα στη δεκαετία του `20.

1920 – 1934 : Με την μικρασιατική καταστροφή πολλοί πρόσφυγες καταφθάνουν στον Πειραιά. Το εργοστάσιο λιπασμάτων ήταν σε άνοδο και τα φτηνά εργατικά χέρια των προσφύγων περιζήτητα. Γύρω από τα λιπάσματα αναπτύσσεται ένας ολόκληρος οικισμός από τις παράγκες των εργατών. Ολόκληρη η περιοχή της Δραπετσώνας γεννιέται μέσα από τους ίδιους τους εργάτες του εργοστασίου που το 1934 έφταναν τους 4000.

1960 : ‘’Έφευγε απ’ τα φουγάρα το οξύ και έπεφτε στο δέρμα σου, το καλοκαίρι, και σε τρύπαγε» μαρτυρία παλαιού εργαζόμενου : »Η περιοχή δούλευε χωρίς κανένα άγχος, είχε τα εργοστάσια και δούλευε ο κόσμος’.

‘Ο Τάσος Λειβαδίτης μεταφέρει τις εικόνες της περιοχής στο γνωστό λαϊκό τραγούδι «Δραπετσώνα».. Όπως έχει αναφερθεί ο Μίκης Θεοδωράκης το μελοποίησε λίγο πριν ηχογραφηθεί με την φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση και από τότε έγινε διαχρονική επιτυχία.  Οι στίχοι του είναι κάτι παραπάνω από ζωντανοί. Περιγράφουν μια ολόκληρη εποχή και μια ολόκληρη περιοχή. Τα μικρά σπίτια των εργατών, οι παράγκες που συχνά γκρεμίζονταν, οι δυσκολίες της εργασίας, η αγωνία της επόμενης μέρας. Σκιαγραφούν μια ολόκληρη κοινωνία και έναν τόπο.

Μ’ αίμα χτισμένο, κάθε πέτρα και καημός / κάθε καρφί του πίκρα και λυγμός
Μα όταν γυρίζαμε το βράδυ απ’ τη δουλειά / εγώ και εκείνη όνειρα, φιλιά
Το ‘δερνε αγέρας κι η βροχή / μα ήταν λιμάνι κι αγκαλιά και γλυκιά απαντοχή
Αχ, το σπιτάκι μας, κι αυτό είχε ψυχή.
Πάρ’ το στεφάνι μας, πάρ’ το γεράνι μας
στη Δραπετσώνα πια δεν έχουμε ζωή
Κράτα το χέρι μου και πάμε αστέρι μου
εμείς θα ζήσουμε κι ας είμαστε φτωχοί

1970 : Από τα τέλη του `70 το υαλουργείο αντιμετώπιζε ζημίες. Η προσπάθεια για επενδύσεις και άνοιγμα των αγορών της είναι άκαρπο. Το τελικό χτύπημα δίνεται το 1988 με την δολοφονία του Αλέξανδρου Μποδοσάκη. Η εταιρεία οδηγείται μέρα με τη μέρα σε συρρίκνωση. Παρατηρείται μείωση στην παραγωγή και τεχνολογική υστέρηση.

1993 : Τίθεται σε εκκαθάριση εν λειτουργία και περνά στον πλήρη έλεγχο της Εθνικής Τράπεζας.

1997 : Το ντοκιμαντέρ αυτό γυρίστηκε στα πλαίσια της εκπομπής » Στον δρόμο» που παρουσίαζε ο Αργύρης Ντινόπουλος στην τηλεόραση του ΑΝΤ-1. Αναφέρεται στο εργοστάσιο λιπασμάτων της Δραπετσώνας. Γυρίστηκε το 1997 όταν η απο-βιομηχάνιση του Πειραιά ολοκληρωνόταν. Άλλοθι για το κλείσιμο του εργοστασίου ήταν η προστασία του περιβάλλοντος και η ανάπλαση του παραλιακού μετώπου από την Δραπετσώνα μέχρι το Κερατσίνι και το Πέραμα. Τίποτα από όλα αυτά δεν έγινε. Τα εργοστάσια έκλειναν και το μεγάλο πάρτι της δεκαετίας του 1990 (Χρηματιστήρια κλπ) συνεχιζόταν. Ένα ντοκιμαντέρ προφητικό. Σκηνοθέτης : Μιχάλης Γαλανάκης. Βοηθός σκηνοθέτης : Γιάννης Μαρούδας.

1999 : Το εργοστάσιο που λειτουργεί υποτονικά κλείνει το Σεπτέμβριο του 1999. ‘Εκτοτε άρχισε να καλλιεργείται η ιδέα της κατεδάφισης και εν συνεχεία τουριστικής αξιοποίησης του ακριβού ακινήτου, παρά τις εναλλακτικές προτάσεις πολεοδομικής ανάπτυξης διατυπωμένες από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και τον Οργανισμό Ρυθμιστικού Σχεδίου Αθήνας και παρά τις κινητοποιήσεις των εργαζομένων και πολλών άλλων. Παρά την αντίθετη εισήγηση των αρμοδίων Εφορειών του υπουργείου Πολιτισμού και τις προσπάθειες κήρυξης των κτιρίων ως διατηρητέων.

2003 : κατεδαφίστηκαν τα περισσότερα βιομηχανικά κτίρια που υπήρχαν. Για πολλούς αποτελούσαν ιστορία της βιομηχανίας στην Ελλάδα. Το μόνο που έχει διασωθεί είναι το εργοστάσιο υαλουργίας με τη καμινάδα να υποδέχεται τα πλοία που προσεγγίζουν και να θυμίζει λίγο από την παλιά βιομηχανική αίγλη και το κτίριο του Ινστιτούτου «Νικόλαος Κανελλόπουλος».

Κάτοικοι και φορείς έχουν απαιτήσει τη δημιουργία χώρου πολλαπλών χρήσεων αν και μέχρι στιγμής κανείς δε γνωρίζει το μέλλον της περιοχής.

Τα μικρά σπίτια στην περιοχή μας φέρνουν εικόνες από την εποχή που το εργοστάσιο μεσουρανούσε και μας θυμίζουν πως «στην Δραπετσώνα πια δεν έχουμε ζωή…» λόγω της αυξημένης ανεργίας που δημιουργήθηκε μετά το κλείσιμο των λιπασμάτων.

Φωτογραφίες και κείμενο: Γιάννης Μπανάκος