DSC03390_900_thmarkou

Πριν από τρία χρόνια, ανήμερα Μεγάλης Τετάρτης, στο πνευματικό κέντρο Αγίων Αναργύρων, παραβρέθηκα σε μια εκδήλωση της παγανιστικής κοινότητας ΛΑΒΡΥΣ σχετικά με την τέλεση των Αδωνίων. Τα όσα συνέβησαν εκείνες τις τρεις ώρες, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως ένα εναλλακτικό ορθόδοξο Πάσχα, με την προσθήκη ενός γυμνασμένου dude.

Ο κόσμος άρχισε να συγκεντρώνεται γύρω στις οκτώ το βράδυ. Περίπου ογδόντα άτομα, ντυμένα με ρούχα καθημερινά αλλά και πιο επίσημα, μαζεύτηκαν και άνοιξαν ζωηρές κουβέντες. Κόσμος μεσαίας τάξης, άνθρωποι της διπλανής πόρτας, παιδιά και ηλικιωμένοι, ‘από κομμώτριες μέχρι πανεπιστημιακοί’, όπως μου είπε και η Μαρίνα Δανέζη, κινηματογραφίστρια που βρέθηκε να τραβάει βίντεο την κοινότητα. Οι περισσότεροι με κρασί και εδέσματα ανά χείρας για την τελευταία πράξη της τελετής –το γλέντι-, συναθροίστηκαν και μετά το κάλεσμα του τελετάρχη, ενός μεσήλικα ντυμένου στα λευκά, άρχισαν σιωπηλά να ανεβαίνουν στην αίθουσα της τελετής.

DSC03391_900_thmarkou DSC03393_900_thmarkouDSC03397_900_thmarkou DSC03402_900_thmarkou

Στο εσωτερικό συσκοτισμός και μυσταγωγία. Ένα νέι και ένα ταμπούρο έδιναν τις απαραίτητες δονήσεις στον χώρο. «Πρόκειται για δραματοποιημένη τελετουργία ή τελετουργικό θεατρικό αν θες», με είχε προϊδεάσει ο Χρήστος Πανόπουλος ή κατά ΛΑΒΡΥΣ, Πανδίων. Πράγματι αυτό που έμελλε να παρακολουθήσω για την επόμενη μιάμιση ώρα έμοιαζε σημαντικά με θεατρικό δρώμενο και μάλιστα με καλαίσθητο και αξιοπρεπές, που με έντεχνο τρόπο απέφευγε τις συνήθεις γραφικές κιτσαρίες.

Το σκηνικό αποτελούταν από ένα ανάκλιντρο στο κέντρο, λουλούδια και κεριά σε όλο τον χώρο, έναν μικρό βωμό, και τρεις ζωγραφισμένες προτομές αγαλμάτων. Πλάγια του ανάκλιντρου βρίσκονταν η ορχήστρα και οι υποκριτές/αφηγητές, μέλη της κοινότητας δηλαδή, που έπαιρναν μέρος στο δρώμενο και ήταν ντυμένα συμβολικά: οι γυναίκες με μωβ ριχτά φορέματα και οι άντρες με λευκά πουκάμισα.

Η τελετή ξεκίνησε με τις καθιερωμένες επικλήσεις στους θεούς. Επίκληση στην Εστία –όπως μάθαμε τα ‘Αδώνια’ ή ‘Κήποι Αδώνιδος’ είναι ιδιωτική/οικιακή τελετή- στον Δια, την Ήρα και την Αφροδίτη. Σειρά είχε η δραματοποιημένη αφήγηση του μύθου του Αδώνιδος, από την σύλληψή του –αιμομικτική ένωση της μητέρας του με τον πατέρα της-, στην γέννηση –μέσα από την μητέρα του που είχε μεταμορφωθεί σε δέντρο- την ανατροφή, τους έρωτές του με την Περσεφόνη και την Αφροδίτη, τον θάνατό του και τέλος την ανάστασή του. Κάθε κομμάτι του μύθου δραματοποιούταν με αφήγηση, τραγούδι και διάλογο. Το θέαμα ήταν προσεγμένο και διατηρούσε το ενδιαφέρον ακόμα και του ακροατή που δεν είχε προσέλθει ως πιστός. Ωστόσο, αυτό που μας έκανε εντύπωση δεν ήταν οι δραματικές κορώνες ή τα θυμιάτα και η μυσταγωγία, αλλά οι ομοιότητες της τελετής με την ορθόδοξη τελετή του Επιταφίου και της Ανάστασης.

DSC03404_900_thmarkou DSC03408_900_thmarkou DSC03373_900_thmarkou DSC03376_900_thmarkou

Το deja-vu μπροστά στην παγανιστική τελετουργία ήταν δικαιολογημένο. Το μαρμάρινο άγαλμα του Άδωνη, το οποίο έπαιρνε την θέση της ξύλινης μορφής του Χριστού στο σταυρό, αφού πρώτα μυρώθηκε από τις μυροφόρες, το τύλιξαν στα σάβανα, τοποθετήθηκε στο ανθοστολισμένο ανάκλιντρο και καλύφθηκε με γαρίφαλα και άλλα άνθη. Την ίδια στιγμή οι θρηνητικές ελεγείες σε επανάληψη, ντούμπλαραν με άνεση το ‘αι γενέαι πάσαι’, το οποίο χορωδιακά επαναλάμβανε στην δεύτερη στροφή το κοινό από κάτω.

Ο Ιωάννης ‘Παρμενίδης’ Μπούσιος από την ΛΑΒΡΥΣ είχε αναφέρει σε μια δημοσίευση του στο περιοδικό ‘Φαινόμενα’ του Ελεύθερου Τύπου ότι «η διάρκεια της εορτής ήταν συνήθως διήμερη, αλλά σε κάποιες πόλεις τα Αδώνια μπορούσαν να διαρκέσουν ακόμη και για μία εβδομάδα», όχι παράλογο αν αναλογιστεί κανείς τα στάδια του τελετουργικού. Η πρώτη φάση ονομάζεται ‘αφανισμός’ και έχει όλα τα χαρακτηριστικά του τελετουργικού θρήνου που συναντάται στην αρχαία Ελλάδα και συνεχίζεται ακόμη και σήμερα σε διάφορες περιοχές της χώρας. Η δεύτερη φάση που παρέλειψαν λόγω συνθηκών να αναπαραστήσουν στην ΛΑΒΡΥΣ ήταν η λεγόμενη ‘Έκθεσις’ ή κοινώς περιφορά «της ταφικής λάρνακας  από τον οίκο προς τον χώρο ταφής του. Στην πομπή προπορεύονταν οι άντρες και ακολουθούσαν οι γυναίκες, οι αναμμένοι πυρσοί και τα κεριά προσέδιδαν σε αυτήν την επιβλητική πομπή μια ιδιαίτερα κατανυκτική ατμόσφαιρα. Οι πένθιμοι ύμνοι συνεχίζονταν κατά την διαδρομή με την συνοδεία αυλού που παρήγαγε έναν θρηνητικό ήχο και ονομάζονταν γίγγρα (West, M.L. (2004)» αναφέρει ο Μπούσιος φέρνοντας ξεκάθαρα εικόνες περιφοράς του Επιταφίου στο μυαλό. Τελευταία πράξη του δρώμενου ήταν η ‘Εύρεσις’, κατά την οποία «εόρταζαν την ανάσταση, την αναγέννηση του Αδώνιδος με χορούς γέλια, και συνέτρωγαν με πλούσια γεύματα που προέρχονταν από τις καθιερωμένες θυσίες (Βρεττός,2002)».

Η τελευταία πράξη ήταν λοιπόν και η πιο εντυπωσιακή στην τελετή που παρακολουθήσαμε. Αφού έχει ολοκληρωθεί το θρηνητικό μέρος με τα τραγούδια και τους δραματικούς μονολόγους, που σε ένα βαθμό είχαν αναστατώσει ψυχολογικά την αίθουσα, ένας μπόμπιρας από τα πολλά παιδιά που παρακολουθούσαν το δρώμενο, άρχισε να μοιράζει λαμπάδες. Την ίδια στιγμή, ένας γυμνόστηθος άντρας βγήκε από το πουθενά, αυτοαποκαλέστηκε Άδωνης, είπε κάτι λόγια για θάρρος και μετεμψύχωση και μοίρασε την φωτιά του στις λαμπάδες. Αμέσως ο κόσμος άρχισε να φιλιέται και να λέει, ‘Καλή Ανάσταση’.

Τα φώτα άναψαν, τα πνεύματα ησύχασαν, σχηματίστηκαν χαμόγελα και ο κόσμος κατευθύνθηκε στο ρεφενέ τραπέζι προσφορών στην τελετή όπου ευτυχώς δεν υπήρχαν κόκκινα αυγά και μαγειρίτσα. Την μεγάλη απορία που μου δημιούργησε η τελετή την κατεύθυνα στον Πανδίονα: Ήταν, άραγε, αυτό που παρακολούθησα ακριβής αποτύπωση των αρχαίων τελετουργικών ή ελεύθερη απόδοση; Εκείνος μου εξήγησε ότι το θρηνητικό μέρος ήταν ακριβής απόδοση των τελετών της εποχής σύμφωνα με αρχαία ευρήματα –κείμενα και παραστάσεις αγγείων- καθώς και μελέτες επιστημόνων πάνω σε αυτά. Οι ύμνοι ήταν ως επί το πλείστον Ορφικοί και όλα τα κείμενα, μεταφράσεις αρχαίων κειμένων. Το στοιχείο του κεριού, ήταν βέβαια προσθήκη, για ευρύτερο συμβολισμό, όμως όλα τα υπόλοιπα στοιχεία ήταν σύμφωνα με το αρχαίο τελετουργικό.

DSC03381_900_thmarkou DSC03384_900_thmarkou DSC03386_900_thmarkou

Με αφορμή την τελετή των ΛΑΒΡΥΣ κάναμε έναν ευρύτερο ανασκοπισμό των τελετουργικών της ορθόδοξης εκκλησίας. Το δίπολο του θανάτου και της ανάστασης δεν είναι αποκλειστικό κτήμα των χριστιανών, αλλά ένα μοτίβο που συναντάται σε διάφορους αρχαίους πολιτισμούς. Οι Σπαρτιάτες για παράδειγμα είχαν τον μύθο του Υάκινθου, οι Βαβυλώνιοι του Ταμμούζ και οι Αιγύπτιοι του Όσιρη. Πρόκειται για ένα αρχέτυπο με σαφείς αναφορές στον κύκλο των εποχών, της ζωής και του θανάτου, ενώ δεν είναι λίγοι εκείνοι που το αναγνώσκουν ως έναν μύθο σχετικά με την αθανασία της ψυχής. Κλείνοντας την συζήτησή μας, ο Παρμενίδης μου είπε πως «οι σύγχρονοι πολυθεϊστές με την σχετική θρησκευτική ελευθερία των τελευταίων ετών, όχι απλά αναβιώνουν, αλλά βιώνουν εκ νέου τα τελετουργικά αυτά δρώμενα προς τιμήν του θεού Αδώνιδος, γεγονός που αποδεικνύει το πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η ελληνική κοσμοθέαση στις ψυχές αυτού του λαού». Αυτά ήταν μερικά από τα λόγια που ανταλλάξαμε, μετά ανταλλάξαμε χειραψίες και αποχαιρετιστήκαμε με την μια ευχή στην οποία έδειχναν να συμφωνούν οι πάντες. «Καλή Ανάσταση», λοιπόν.

pasxa1

Πρωτοδημοσιεύτηκε εδώ.