Ξεφυλλίζω το Λεξικό «Η Ελλάδα της δεκαετίας του ’80» που επανακυκλοφορεί σε δεύτερη έκδοση από τις εκδόσεις επίκεντρο. Δίπλα μου ένας εκ των δύο εμπνευστών του βιβλίου, ο Παναγής Παναγιωτόπουλος (ο έτερος είναι ο Βασίλης Βαμβακάς) έχει προλάβει να με εξοπλίσει με πληροφορίες σχετικά με το βιβλίο που κρατάω στα χέρια μου και πολλώ μάλλον για το πώς πρέπει να το δω. Η προσέγγιση της δεκαετίας δεν είναι ούτε νοσταλγική-ρομαντική, αλλά ούτε και μια επικριτική προσέγγιση μιας δεκαετίας καταστροφικής. Η ματιά δεν είναι απλώς ιστορική, αλλά ενέχει μια διεισδυτικότερη κοινωνιολογική αφετηρία σε ότι χαρτογραφήθηκε ως άξιο να συμπεριληφθεί σε ένα λεξικό της δεκαετίας του 1980. Περισσότεροι από 150 συνεργάτες και 250 λήμματα για μια δεκαετία που ακόμα και σήμερα μας καθορίζει. «Αναρχικοί, Αυθαίρετα, Βίντεο κλιπ, Goody’s, Γυμνισμός, Δημοσκοπήσεις, Ενδυματολογικοί κώδικες, Ευρωμπάσκετ 1987, Καμάκια, Κλικ, Μινόρε της Αυγής, Μπαράκια, Νέφος, Ντισκοτέκ, Πάρτυ στη Βουλιαγμένη, Σεισμός 1981, Φανέλα με το νούμερο 9, Χημείο». Βυθίζομαι και ο Παναγής αρχίζει και μιλάει.

«Η αλήθεια είναι ότι στην Ελλάδα η κουλτούρα των λεξικών δεν είναι και κάτι πολύ ανεπτυγμένο. Εννοώ τα θεματικά λεξικά και τις εγκυκλοπαίδειες. Συνήθως τα λεξικά στην Ελλάδα είναι ένα εργαλείο της φιλολογίας – γλώσσα, έννοιες, ορισμοί. Αντίθετα, στο εξωτερικό η ιδέα του θεματικού λεξικού είναι κάτι που παίζει πολύ και υπάρχει και πολύ μεγάλη παράδοση που φτάνει ορισμένες φορές και σε βαθμό γραφικότητας. Αλλά έχουν προκύψει πολύ σπουδαίες δουλειές όπως ας πούμε ένα πολύ γνωστό λεξικό του Μαρξισμού, ή ένα άλλο της ψυχανάλυσης, ή ένα για τα κινήματα αμφισβήτησης του 20 αιώνα. Εμείς, λοιπόν, είχαμε αυτή την εικόνα και είπαμε να το δοκιμάσουμε στην ελληνική περίπτωση, αναφορικά με μια σύγχρονη εποχή που τυγχάνει να έχει και ένα μεγάλο αχαρτογράφητο κομμάτι. Δεν θέλαμε όμως και δεν νιώθαμε ότι θα πρέπει να ταξινομήσουμε και να ιεραρχήσουμε την θεματολογία. Φυσικά στο βιβλίο που κρατάς στα χέρια σου υπάρχουν αποκλεισμοί. Αποφασίζεις τι βάζεις και τι δεν βάζεις, αλλά δεν υπάρχει μια ιεραρχική ταξινόμηση.

LEX (3 of 10) LEX (4 of 10)LEX (12 of 1)

Είπαμε να βγάλουμε λεξικό των 1980s για δυο βασικούς λόγους. Από την μια, θέλαμε να φτιαχτεί μια τρίτη οδός γνώσης για τα 1980s που να μην είναι ούτε η εξιδανίκευση, η ρομαντική ποπ και πολιτική νοσταλγία η οποία μας και ενοχλεί. Αυτό το ‘έφαγε ο λαός ψωμάκι’. Ο δεύτερος λόγος είναι το αντίστροφο, δηλαδή η εναντίωση μας στην πεποίθηση ότι ‘η δεκαετία του 1980 είναι η εποχή όπου καταστρέφεται η Ελλάδα και έκτοτε πήραμε την κάτω βόλτα’. Είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος – γιατί είναι μια φάση μετάβασης σε πολλά πράγματα – και πρέπει, κατά τη γνώμη μου, να υπάρχει ένα εργαλείο για την δημόσια συζήτηση το οποίο να βοηθάει τους ανθρώπους να μην σκέφτονται και να μην λειτουργούν ούτε βάσει της μιας εκδοχής, ή της άλλης. Δηλαδή, είτε ότι πρέπει να επιστρέψουμε σε αυτό, είτε ότι καταστραφήκαμε. Το πρώτο είναι παντελώς ανέφικτο και το δεύτερο απλά δεν ισχύει.

Ξεκινήσαμε δύο άνθρωποι, εγώ και ο Βασίλης και φτιάξαμε το λημματολόγιο. Μετά αυτό άρχισε να ανοίγει με κυρίως διαισθητικούς και αναμνησιακούς όρους και με πολύ συζήτηση με φίλους και γνωστούς. Λέξεις, όροι, φάσεις, στιγμές, πρόσωπα, φαινόμενα, έννοιες. Αυτό κράτησε περίπου ένα χρόνο. Για να καταλήξουμε δηλαδή στον σκελετό των 250 λημμάτων. Έτσι ταυτόχρονα όταν κάτι «κλείδωνε» ψάχναμε να βρούμε έναν συνάδελφο που να μπορεί να το γράψει. Να καταλάβει τι ζητάμε αρχικά, γιατί είναι ένας διαφορετικός τρόπος γραφής και ταυτόχρονα συνεχίζαμε να συζητάμε τι θα βάλουμε στο λεξικό. Σε πολλές περιπτώσεις διαβάσαμε, μελετήσαμε και γράψαμε και μόνοι μας κάποια λήμματα για τα οποία δεν είχαμε κάποια εξ αρχής αρμοδιότητα.

Φυσικά και συναντήσαμε πολλές δυσκολίες στην όλη διαδικασία. Και αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν και λήμματα που τα αφήσαμε. Πολλά πράγματα που φαίνονται αυτονόητα να μπούνε σε ένα τέτοιο βιβλίο τελικά δεν είναι. Είτε οι επιστήμονες, είτε ο δημόσιος λόγος δεν είναι πάντα ανοικτός. Πέσαμε σε ύφαλο με ορισμένα θέματα που θέλαμε να τα έχουμε ως ξεχωριστό λήμμα και εν τέλει δεν βρήκαμε κανέναν που να θέλει να τα γράψει. Το πιο χαρακτηριστικό είναι τα «Εξάρχεια». Απευθυνθήκαμε σε διάφορους ανθρώπους γνώστες των Εξαρχείων – και ως νυκτερινό και ως πολιτικό χώρο – και οι οποίοι δεν μας αρνήθηκαν αμέσως αλλά μετά από κάποιες μέρες. Αυτό δείχνει ότι το συγκεκριμένο ζήτημα είναι λεπτό και ενώ υπάρχει κόσμος που μπορεί, κανείς δεν τολμάει να το περιγράψει. Αν το σκεφτείς δεν είναι και πολύ αισιόδοξο για την πορεία της γνώσης μας το να υπάρχουν έτσι θέματα ταμπού με μια έντονη μυθολογία που εν τέλει δεν τα αγγίζουμε. Επομένως, αποφασίσαμε να μην αποπειραθούμε να το κάνουμε μόνοι μας μιας και δεν το ξέραμε καλά. Έχουμε ένα λήμμα με τους «Αναρχικούς» στη δεκαετία του 1980 αλλά αυτό αφορά κυρίως στην απεικόνισή τους από τον τύπο. Τα Εξάρχεια είναι ένας χώρος που αποκτά πιο έντονα νεανικά και κινηματικά χαρακτηριστικά όταν διαλύεται η Πλάκα, δηλαδή στις αρχές του 1980 με το ρυθμιστικό σχέδιο της Πλάκας από τον Στέφανο Μάνο. Εκεί ήταν ο χώρος της νεανικής κουλτούρας και ο πιο ροκ χώρος. Σιγά σιγά αυτό μεταφέρεται στα Εξάρχεια που είχαν ήδη την δική τους ιστορία και σιγά σιγά πολιτικοποιείται.

LEX (11 of 1) LEX (10 of 10) LEX (9 of 10) LEX (8 of 10) LEX (7 of 10) LEX (6 of 10)

Το πρώτο υλικό είναι το παραδοσιακό υλικό, δηλαδή, η βιβλιογραφία μας. Δυστυχώς μόνο εκεί που υπήρχε γιατί ειδάλλως ήθελε έρευνα. Γι’ αυτό και κάποια λήμματα είναι συμπύκνωση της βιβλιογραφίας και κάποια άλλα είναι αποτελέσματα μιας φρέσκιας, καινούργιας έρευνας. Επομένως αντιλαμβάνεσαι ότι στα θέματα που δεν υπήρχε βιβλιογραφία για να γράψει κάποιος 1000 λέξεις πέρασε ένα εύλογο χρονικό διάστημα σε κάποιο αρχείο. Από εκεί και πέρα μαζί με αυτό αποφασίσαμε ότι το λεξικό θα έχει και κάποια άλλη τεκμηρίωση. Φωτογραφίες, πίνακες, ντοκουμέντα. Αυτά είναι το δεύτερο μέρος της δουλειάς. Δυστυχώς από το 2006 έως το 2010 που εμείς δουλεύαμε το λεξικό στο διαδίκτυο δεν είχε τόσα πολλά πράγματα. Πήγαμε λοιπόν σε άλλα αρχεία και προσπαθήσαμε να βρούμε τεκμήρια τα οποία να είναι συμπληρωματικά του λήμματος και όχι απεικονιστικά. Να συμπληρώνουν και να προεκτείνουν την γνώση του κάθε κειμένου.

Αν κάτι λείπει από το Λεξικό σήμερα είναι κάποια πρόσωπα τα οποία θα άξιζε να υπάρχουν. Αποφασίσαμε όμως μέσα σε μια οικονομία των πραγμάτων να μην υπάρχουν ως ξεχωριστό λήμμα. Πολλές φορές αποφασίσαμε να αναφερόμαστε μέσα από τις δράσεις του. Ας πούμε ο Σημίτης δεν υπάρχει ως ξεχωριστό πρόσωπο, αλλά εμφανίζεται στο πρώτο πρόγραμμα σταθεροποίησης της οικονομίας ως υπουργός οικονομικών το 1985. Απ’ την άλλη βέβαια είναι και πιο σημαντικός μετά (στα 1990s). Επίσης, ένα άλλο κομμάτι λημμάτων που θα έμπαιναν στο λεξικό αν το γράφαμε σήμερα είναι αυτά που φωτίστηκαν μέσα από την χρεωκοπία και την οικονομική κρίση. Δουλέψαμε πριν το 2010, όταν όλη η επιστημονική κοινότητα και ο δημόσιος λόγος δεν ασχολούνταν σχεδόν καθόλου με την οικονομία. Έτσι και σε μάκρο αλλά και σε μίκρο επίπεδο λείπουν πράγματα. Πολιτική οικονομία, τράπεζες, πελατειακές σχέσεις, διαφθορά. Σήμερα αυτά θα τα βάζαμε. Λήμματα που ακουμπάνε περισσότερο σε πραγματολογικά στοιχεία της οικονομίας. Βέβαια,  αυτές οι ελλείψεις είναι απόλυτα φυσιολογικό να υπάρχουν. Όταν γράφεις ένα βιβλίο ιστορίας μιλάς εξίσου για την εποχή την οποία μελετάς αλλά και για την εποχή κατά την οποία το γράφεις. Το λεξικό απεικονίζει και την δεκαετία του 1980 αλλά και τον τρόπο που την βλέπαμε όταν το γράφαμε.

LEX (1 of 10) LEX (2 of 10)

Υπάρχουν άνθρωποι για τους οποίους έχουμε γράψει και θα περιμέναμε κάποια αντίδραση, όχι απαραίτητα αρνητική. Υποθέτω ότι είτε δεν γνωρίζουν το λεξικό, είτε ότι πολύ σεμνά βλέπουν τον εαυτό τους ως ένα κομμάτι της ιστορίας. Είναι και κάπως ιδιαίτερο και μπορεί να σε κάνει να νιώσεις περίεργα να βλέπεις να γράφονται πράγματα για σένα, ειδικά αν είσαι ακόμα ενεργός σε ότι κι αν κάνεις. Είναι και λίγα χρόνια που μας χωρίζουν από τότε. Εννοώ, δεν κάνουμε ακριβώς ιστορία. Κάνουμε μια ευρύτερη κοινωνιολογία και χειριστήκαμε με πολύ προσοχή τα ακανθώδη θέματα με τρόπο που το βιβλίο δεν έχει καθόλου πολεμικό χαρακτήρα.

Αν το όλο εγχείρημα θα εξελιχθεί κι άλλο αυτό θα γίνει προς τα μπροστά χρονικά, δηλαδή προς τα 1990s. Στο λέω με σαφήνεια. Η δεκαετία του 1970 εξάλλου δεν είναι ακριβώς δεκαετία. Έχει το σπάσιμο της χούντας και την μεταπολίτευση, παρότι έχει συνέχειες πολύ περισσότερες απ’ ότι μας λέει ο δημόσιος λόγος περί χούντας. Οι άνθρωποι της δικής σου γενιάς μας ζητάνε επιμόνως να κάνουμε την δεκαετία του 1990 και είναι πολύ λογικό γιατί ο καθένας έχει ως αγαπημένη, ή έστω ως προτιμώμενη την εποχή που καθόρισε τον ίδιο. Επομένως, ναι αν καταφέρουμε αυτή την φορά να βρούμε χρηματοδότηση – γιατί το λεξικό έγινε σχεδόν εξ ολοκλήρου από εμάς – θα  μπούμε στην διαδικασία να το φτιάξουμε. Επίσης αυτό που σκεπτόμαστε είναι ένα λεξικό, ή ένα χρονολόγιο της κρίσης. Πάντως ό,τι σκεφτόμαστε είναι χρονικά προς τα μπρος».

«Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80. Κοινωνικό, Πολιτικό και Πολιτισμικό Λεξικό». Επιστημονική Eπιμέλεια: Βασίλης Βαμβακάς, Παναγής Παναγιωτόπουλος. Εκδόσεις Επίκεντρο.  

10869636_804982099564600_8105610326993648799_o10551540_804989086230568_7314953752319207098_o

Κείμενο: Κωστής Πιερίδης
Φωτογραφίες: Από το ψηφιακό αρχείο του βιβλίου και από Bookia
.