Στη σκιά της επετείου της δολοφονίας του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, εξελίσσεται το Ανώτατο Συμβούλιου Συνεργασίας Ελλάδας -Τουρκίας, με απαγορεύσεις συναθροίσεων και κλειστούς σταθμούς μετρό, να εντείνουν τα ήδη σκληρά αστυνομικά μέτρα. Ο Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου Πειραιά, Πέτρος Λιάκουρας, μιλά στο ΓΚΡΕΚΑ εξηγώντας τις επιπτώσεις που έχει για τη χώρα μας, αλλά και για την ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, το καυτό θέμα των τουρκικών προκλήσεων στην Κυπριακή ΑΟΖ, που είναι από τα κυριότερα θέματα που θα συζητήσει ο Αντώνης Σαμαράς με τον Τούρκο ομόλογό του Αχμέτ Νταβούτογλου.

Στις αρχές Οκτωβρίου, η Τουρκία, με πρόφαση την διεξαγωγή σεισμογραφικών ερευνών, έστειλε το ερευνητικό σκάφος Μπαρμπαρός εντός της κυπριακής ΑΟΖ, προκαλώντας ένταση στις σχέσεις της με την Αθήνα και τη Λευκωσία. Η NAVTEX (οδηγία προς ναυτιλλομένους) που εξέδωσε η Άγκυρα, δεσμεύει περιοχές της κυπριακής ΑΟΖ για το διάστημα από τις 20 Οκτωβρίου έως και τις 30 Δεκεμβρίου και παρόλο που το Μπαρμπαρός αποχώρησε πρόσκαιρα, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, η απόφαση αυτή δεν έχει ανακληθεί.

Η κίνηση της Τουρκίας προκάλεσε την ανησυχία της Κυπριακής Δημοκρατίας, αλλά και της Ελλάδας και μετά τις συνομιλίες Σαμαρά – Αναστασιάδη, φτάσαμε στην κομβική Σύνοδο του Καΐρου, μια πρωτοβουλία του προέδρου της Αιγύπτου, Αλ Σίσι, με σκοπό να δημιουργηθεί ένα ισχυρό ανάχωμα απέναντι στις επιδιώξεις του Ερντογάν. Ο κ. Λιάκουρας, εξηγεί τη σημασία όλων αυτών των εξελίξεων με ψύχραιμες απαντήσεις.

πετρελαίο-χτύπησε-η-Noble-στην-Κυπριακή-ΑΟΖ

Θα μπορούσατε αρχικά να αποσαφηνίσετε με απλά λόγια τις έννοιες “Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη” και υφαλοκρηπίδα;
Η υφαλοκρηπίδα είναι ο θεσμός του διεθνούς δικαίου με τον οποίο ενεργείται η εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων (πετρέλαιο και φυσικό αέριο) καθώς και των καθιστικών ζώντων και μη ζώντων οργανισμών από το βυθό και το υπέδαφος του βυθού που εκτείνεται από το εξωτερικό όριο του βυθού της αιγιαλίτιδας ζώνης έως το σημείο εκείνο του βυθού που συμπίπτει κατακόρυφα με το όριο της απόστασης των 200νμ (ως προς την επιφάνεια) από τις ακτές ενός κράτους. Τα κυριαρχικά δικαιώματα του παράκτιου κράτους αφορούν στην εκμετάλλευση των φυσικών πόρων της υφαλοκρηπίδας, είναι αποκλειστικά και υπάρχουν αυτοδίκαια ως προς τον τίτλο κτήσης, δηλαδή δεν απαιτείται καμία συστατική πράξη. Ο θεσμός αυτός είναι το παραδοσιακό δίκαιο. Στο νέο δίκαιο έχει προστεθεί η αποκλειστική οικονομική ζώνη (αοζ), που στο ίδιο εύρος των 200νμ παρέχει στο παράκτιο κράτος αποκλειστικά δικαιώματα και αρμοδιότητες στην υδάτινη στήλη, από το βυθό μέχρι την επιφάνεια της θάλασσας, όσον αφορά στον έλεγχο επί της αλιείας, στην εκμετάλλευση και ανάπτυξη της ενέργειας που παράγεται στη θαλάσσια στήλη ή από τα κύματα, στην θαλάσσια περιβαλλοντική προστασία, στην θαλάσσια επιστημονική έρευνα. Η ζώνη αυτή είναι sui generis διότι στο μεγαλύτερο τμήμα της αποτελεί ανοικτή θάλασσα και το παράκτιο κράτος πρέπει να τηρεί τις ελευθερίες που απολαύει ένα τρίτο κράτος. Το κράτος που επιθυμεί να ασκήσει δικαιώματα αοζ πρέπει να θεσπίσει τη ζώνη.  Χαρακτηριστικό είναι ότι οι δύο ζώνες υφαλοκρηπίδα και αοζ συμπίπτουν απόλυτα όσον αφορά στην οριοθέτηση. Διαφέρουν στο ότι το κάθε κράτος έχει εξυπαρχής και αυτοδικαίως κυριαρχικά δικαιώματα στους φυσικούς πόρους της υφαλοκρηπίδας μόνον, ενώ πρέπει να κάνει μια πράξη θέσπισης της αοζ, εν τούτοις για να ενεργοποιηθούν και ασκηθούν τα αντίστοιχα δικαιώματα και για τις δύο ζώνες απαιτείται οριοθέτηση σε συμφωνία με τα παρακείμενα ή τα αντικείμενα κράτη όταν η απόσταση μεταξύ τους είναι μικρότερη των 200νμ. Η ιδιότητα του αυτοδίκαιου τίτλου επί των πόρων της υφαλοκρηπίδας δεν είναι αρκετός όπως και η απλή ανακήρυξη αοζ χωρίς τον καθορισμό της οριοθέτησής τους. Υπάρχει επίσης ένα στοιχείο που ενδιαφέρει. Όταν ένα κράτος οριοθετεί αοζ, σε αυτήν περιλαμβάνεται και η εκμετάλλευση επί των πόρων της υφαλοκρηπίδας, χωρίς όμως η τελευταία να απορροφάται από την πρώτη ούτε να θεωρείται ότι είναι απαραίτητη η ανακήρυξη αοζ για την εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων της υφαλοκρηπίδας. Ένα κράτος μπορεί να εκμεταλλεύεται υδρογονάνθρακες με το θεσμό της υφαλοκρηπίδας και χωρίς αοζ, χωρίς δηλαδή τις αρμοδιότητες που απορρέουν από την αοζ, αλλά δεν νοείται αοζ χωρίς την υφαλοκρηπίδα.  

 Όταν ζητήθηκε από την Ελλάδα το 2003 να οριοθετήσει τις μεταξύ τους ΑΟΖ με την Κύπρο, η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ αρνήθηκε για να μη διαταραχθούν οι διμερείς σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας. Τι άλλαξε μέσα σε όλα αυτά τα χρόνια; Ποιος ο ρόλος της κρίσης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις;
Αυτό φημολογείται από ορισμένους, δεν έχει τεκμηριωθεί, πάντως, η οριοθέτηση σταμάτησε 15νμ από το καθ’ υπόθεση τριεθνές σημείο. Διαφορετικά θα έπρεπε να προσκληθούν στην διαδικασία οριοθέτησης και οι άλλες δύο χώρες και η Ελλάδα και η Τουρκία. Η Τουρκία στην ίδια περιοχή που αναπτύσσεται νοτίως του Καστελόριζου στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου έχει προβεί σε μονομερείς ενέργειες. Οι περιοχές αυτές της Μεσογείου γειτνιάζουν με τις ακτές του Καστελόριζου, της Ρόδου, της Καρπάθου και της Κρήτης και η Τουρκία επίσης αμφισβητεί ένα τμήμα της περιοχής της αοζ της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ) στα δυτικά της νήσου. Η κίνηση της Τουρκίας εντάσσεται στη γενικότερη προκλητική διεκδικητική πολιτική της να αποκτήσει έρεισμα (εις μάτην) στα κοιτάσματα υδρογονανθράκων της λεκάνης του Ηροδότου που ανήκουν σε άλλη χώρα.

To match feature CLIMATE STONE

Τι σημαίνει η πρωτοβουλία του Αλ Σίσι – Σύνοδος του Καΐρου -, για την Ελλάδα, αλλά και για την κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο; Θεωρείτε πως η συμφωνία Αλ Σίσι – Αναστασιάδη – Σαμαρά είναι καλά νέα;
Συνιστά μια σωστή κίνηση σύσφιξης και υποστήριξης προς την Κύπρο, περιέχει και αρκετά θετικά στοιχεία για το Μεσανατολικό. Το αν η Αίγυπτος εννοεί αυτό που διακηρύσσει περί περαιτέρω οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών όπου δεν υπάρχουν, εννοώντας προφανώς από την πλευρά της μια οριοθέτηση με την Ελλάδα, μένει να αποδειχθεί στο μέλλον για την εκπλήρωση των προαναγγελιών της.

Η Σύνοδος προκάλεσε επίσης αντιδράσεις στην Άγκυρα. Το θέμα καλύφθηκε εκτενώς από τον τουρκικό τύπο και η συμφωνία θεωρήθηκε από τη γείτονα χώρα ως μια απόπειρα απομόνωσης της. Είναι ικανή να σταθεί ως ανάχωμα απέναντι στις “σουλτανικές” εξάρσεις του Ερντογάν;
Η Τουρκία είναι όντως απομονωμένη τόσο από την Αίγυπτο όσο και από το Ισραήλ, που με αυτές τις χώρες η Κυπριακή Δημοκρατία έχει συνάψει συμφωνίες οριοθέτησης και σήμερα μπορεί να προσδοκά αποκλειστικά από την αοζ της προσόδους από την εκμετάλλευση υδρογονανθράκων. Αποτέλεσμα της απομόνωσης και της αδυναμίας να συμμετέχει στο παιχνίδι της εκμετάλλευσης του φυσικού αερίου της λεκάνης της Λεβαντίνης έχει οδηγήσει την Τουρκία στις αυθαίρετες ενέργειες εξερεύνησης με το σκάφος Μπαρμπαρός εντός της αοζ της Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι τόσο με το Ισραήλ όσο και με την Αίγυπτο η Τουρκία διέθετε μέχρι πρόσφατα πολύ στενές σχέσεις, οι οποίες έχουν διακοπεί σε σημείο σύγκρουσης. Δεν ξέρουμε πόσο θα διατηρηθεί αυτή η διακοπή των σχέσεων, αλλά τώρα που διαμορφώνεται σκηνικό με τις τέσσερις χώρες, έστω με χωριστές συναντήσεις, η Τουρκία είναι απέναντι. Θα ήταν ακόμη προτιμότερο να υπάρχει μια τετραμερής συνάντηση και με την Αίγυπτο, η οποία πρέπει να ξεπεράσει ταμπού και να αποδεχθεί να παρακαθίσει σε round table και με το Ισραήλ, το οποίο με τη σειρά του επιθυμεί μια τέτοια εξέλιξη. Είναι πολύ θετικό ότι το Ισραήλ είναι θερμός υποστηρικτής της Κυπριακής Δημοκρατίας και συνεργάζεται πολύ ενεργά με την Ελλάδα. Πρόσφατα έχει δηλώσει ενδιαφέρον συμμετοχής στον αγωγό EastMed. Η Τουρκία, όπως έχει δηλώσει πολύ πρόσφατα ο Νταβούτογλου στον Αμερικανό Αντιπρόεδρο Μπάϊντεν, θα συνεχίσει τις έρευνες υδρογονανθράκων νοτίως της Κύπρου εντός της αοζ της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η κυβέρνηση της Τουρκίας έχει να αντιμετωπίσει τη νέα κατάσταση που προκαλείται από τις επιχειρήσεις του ISIS, έχοντας στην άλλη άκρη του εγκεφάλου τις συνεπαγόμενες εξελίξεις που μπορεί να επισυμβούν υπό οποιαδήποτε κατάληξη ενός νέου σκηνικού σε σχέση με το Κουρδικό ζήτημα που την ενδιαφέρει άμεσα. Έχει πολλά μέτωπα ανοικτά, αλλά ίσως διατηρήσει την κρίση στην ΝΑ Μεσόγειο. Είναι ιδιαίτερα διεκδικητική και δεν αφήνει τίποτε ανεκμετάλλευτο.  Ιδιαιτέρως στο ζήτημα των υδρογονανθράκων η Τουρκία έχει υψηλές απαιτήσεις και προσδοκίες. Είναι μια χώρα που εξαρτάται από την παραγωγή φυσικού αερίου με αυξανόμενες απαιτήσεις κατανάλωσης και κατ’ ανάγκη εισαγωγών. Όχι μόνο επιδιώκει να καλύψει τις ανάγκες της εγχώριας αγοράς της, αλλά επιθυμεί να γίνει και εξαγωγική χώρα. Παράλληλα θέλει να γίνει χώρα διαμετακομιστής φυσικού αερίου προς τις αγορές της Δύσης. Για αυτό αποβλέπει με κάθε μέσο, ιδίως αυθαίρετων ενεργειών που προσβάλλουν κυριαρχικά δικαιώματα της Κυπριακής Δημοκρατίας, με επικλήσεις ακόμη και μέσω της άκυρης και ανυπόστατης αυτοαποκαλούμενης «Τουρκικής Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου» που δεν είναι τίποτε περισσότερα από τα κατεχόμενα εδάφη από την Τουρκία από τον καιρό της εισβολής το καλοκαίρι του 1974, ώστε να θέσει πόδι στις περιοχές νότια της Κύπρου στην πλούσια σε κοιτάσματα λεκάνη της Λεβαντίνης. Όλες οι ενέργειες θα καταπέσουν κάποια στιγμή ως παντελώς παράνομες, διότι υπάρχουν συμφωνίες οριοθέτησης, αλλά εξαιτίας της γεωγραφικά μειονεκτικής θέσης της δεν ανέχεται ότι έχει μείνει εκτός και επιχειρεί να ανατρέψει το σκηνικό. Με θεία τύχη όμως, συγκρούστηκε σκληρά με το Ισραήλ με αφορμή το πλοίο ανθρωπιστικής βοήθειας προς τη Γάζα το 2010, και η Αίγυπτος διέκοψε τις σχέσεις της με την Τουρκία λόγω υποστήριξης που παρείχε η τελευταία στους αδελφούς Μουσουλμάνους που επικράτησαν με την Αραβική Άνοιξη.

Η σκληρή στάση της Τουρκίας απέναντι στο ζήτημα και η στρατηγική ελεγχόμενης έντασης που ακολουθεί, θεωρείτε πως είναι αποτέλεσμα των εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο και της αυξανόμενης επιρροής της γείτονος χώρας στην Μ. Ανατολή;
Ερντογάν και Νταβούτογλου ως εκφραστές του ίδιου δόγματος και νοοτροπίας θέλουν να επικρατούν σε όλα τα μέτωπα και να είναι ρυθμιστές των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή. Μην ξεχνάμε ότι ο Νταβούτογλου έχει αναπτύξει το δόγμα του στρατηγικού βάθους που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο επιχειρεί να υλοποιήσει. Η εμπλοκή των δύο ανδρών είναι πολυδιάστατη, είναι πολιτική, εσωτερική και εξωτερική, γεωπολιτική, οικονομική, για να λύσει τα εσωτερικά προβλήματά της και να είναι χώρα εξαγωγής, καθώς και χώρα διέλευσης του φυσικού αερίου μέσω εγκατεστημένων τερματικών υγροποίησης φυσικού αερίου και φυσικά να χρησιμοποιηθούν οι αγωγοί της Τουρκίας μέσω των οποίων θα διέλθει το φυσικό αέριο διά της Τουρκίας αντί άλλης διαδρομής προς την Ευρώπη, και στο γενικότερο πλαίσιο δηλώνει παρούσα στο μοίρασμα της τράπουλας. 

To match feature CLIMATE STONE

Τι σημαίνει για την Ελλάδα η οριοθέτηση ΑΟΖ σε οικονομικό αλλά και εθνικό επίπεδο;
Σωστά τίθεται το ερώτημα, η οριοθέτηση παίζει το ρόλο της υλοποίησης και ενεργοποίησης της ζώνης και όχι μόνον η απλή ανακήρυξη. Εδώ, όμως, υπάρχει μια πτυχή που χρειάζεται περαιτέρω διευκρίνιση. Αν στόχος είναι η εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου, η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας με τα όμορα κράτη είναι αρκετή. Στη συνέχεια είναι δυνατόν να αναζητηθεί η επέκταση πάνω σε αυτήν την οριοθέτηση κατά μήκος της  υδάτινης στήλης και να αποκτήσει ως παράκτιο κράτος και τα δικαιώματα και αρμοδιότητες της αοζ. Δεν είναι, όμως, πάντοτε εφικτό αυτό. Η Κροατία, επί παραδείγματι, ενώ είχε συμφωνία οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας με την Ιταλία (τη συμφωνία είχε συνάψει η πρώην Γιουγκοσλαβία με την Ιταλία και η Κροατία είναι διάδοχος αυτής της συμφωνίας στα εδάφη της), ανακήρυξε αοζ στην ίδια οριοθετημένη περιοχή. Η Ιταλία αντέδρασε με αποτέλεσμα η Κροατία τελικά και λόγω υποψηφιότητας ένταξης της σε ΕΕ ανακάλεσε την ανακήρυξη. Συνεπώς, εφόσον υπάρχει η συμφωνία με τα όμορα κράτη, η οριοθέτηση αοζ που συνεπάγεται και την οριοθέτηση επί της υφαλοκρηπίδας θα μπορεί να περιλαμβάνει κατά πρώτον τον ορυκτό πλούτο του θαλάσσιου βυθού και του υπεδάφους του βυθού του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου όπου θα οριοθετηθούν οι διεκδικήσεις. Η αοζ είναι το πλεονάζον όφελος που προκύπτει σε σχέση με ζώντες οργανισμούς, όπως αλιεία ή αρμοδιότητες, όσον αφορά στην ενέργεια, την έρευνα και την ενέργεια όπου το παράκτιο κράτος έχει τον αποκλειστικό έλεγχο.

Θα θέλατε να σχολιάσετε την ουδετερότητα των Η.Π.Α πάνω στο ζήτημα της κυπριακής ΑΟΖ;
Οι ΗΠΑ έχουν κατά νουν να μην ανατραπεί με τη στάση τους η διαδικασία επίλυσης του κυπριακού, να μην διακοπεί η συνέχιση των συνομιλιών, όπως επί του παρόντος έχει διακοπεί από ελληνοκυπριακής πλευράς λόγω των δραστηριοτήτων του ερευνητικού σκάφους Μπαρμπαρός. Οι ΗΠΑ διαβλέπουν ότι η Τουρκία έχει υψηλό ενδιαφέρον για την επίλυση για να αποκτήσουν μέσω οριστικής διευθέτησης και μέσω της τουρκοκυπριακής κοινότητας των κατεχομένων πρόσβαση στα κοιτάσματα και να παίξουν ρόλο στο αναπτυσσόμενο ενεργειακό παιχνίδι. Παράλληλα οι ΗΠΑ βλέπουν την κλιμάκωση της έντασης και ότι η προοπτική της κρίσης στην περιοχή είναι ανοικτή. Οι ΗΠΑ έχουν μια μάλλον μέτρια αν και αναδιαμορφωνόμενη σχέση με την Τουρκία και δεν θα ήθελαν να την βάλουν στη γωνία. Εξάλλου οι ΗΠΑ πάντοτε τηρούσαν ίσες αποστάσεις. Βεβαίως αναγνώρισαν τα δικαιώματα της Κυπριακής Δημοκρατίας επί της αοζ της. Τι περαιτέρω να έκαναν για να υπάρξει ικανοποίηση; Να καταδικάσουν την Τουρκία; Αυτό δεν θα γινόταν για λόγους ισορροπίας. Αρκεί η αναγνώριση των δικαιωμάτων της ΚΔ.

Στις 5 και 6 Δεκεμβρίου διεξάγεται το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας Ελλάδας και Τουρκίας, κάτι που υπήρξε πρωτοβουλία του Μαξίμου, μετά τη τριμερή συνάντηση. Από που αντλεί τόση αισιοδοξία για αποκλιμάκωση της κατάστασης μέχρι εκείνη τη μέρα το Μαξίμου;
Η σύγκληση του Συμβουλίου που εγκαινιάστηκε επί πρωθυπουργίας Γιώργου Παπανδρέου είναι προγραμματισμένη να οργανώνεται κατ’ έτος, και επειδή δεν είχε συμβεί μέσα στο 2014 πρόκειται να γίνει στις 5 και 6 Δεκεμβρίου. Είναι κακή συγκυρία ότι υπό τις παρούσες συνθήκες σκιάζεται από τις προκλήσεις της Τουρκίας στην αοζ της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ίσως είναι μια ευκαιρία, χωρίς βεβαιότητα αν θα είναι επιτυχής, να συζητηθούν τα ζητήματα αυτά από τους δύο πρωθυπουργούς και τους υπουργούς των εξωτερικών για την αποκλιμάκωση της έντασης και πρόληψη πιθανής κρίσης που έχει προκαλέσει με τις μονομερείς ενέργειές της η Τουρκία. Πάντως, πρόσκαιρα το σκάφος Μπαρμπαρός έχει αποχωρήσει, αλλά δεν έχει ανακληθεί η NAVTEX με την οποία έχουν δεσμευτεί από την Τουρκία περιοχές μέσα στην αοζ της Κυπριακής Δημοκρατίας για έρευνα υδρογονανθράκων. Και αυτό είναι ένα πολύ σοβαρό ζήτημα.

Μετά τη σύνοδο του Καΐρου αλλά και το Συμβούλιο Συνεργασίας να περιμένουμε κάποια σημαντική εξέλιξη σε σχέση με το κυπριακό;
Η σύνοδος επισημαίνει την πίεση προς την Τουρκία, αλλά σε μεγάλο βαθμό η θετική εξέλιξη προς την επίλυση του Κυπριακού θα εξαρτηθεί και από την Τουρκία. Από την πλευρά της η Τουρκία πρέπει να συναινέσει στην προηγούμενη επίλυση πριν έλθουν τα έσοδα από τα κοιτάσματα, πράγμα που είναι το κρίσιμο σημείο. Επί του παρόντος η Τουρκία επιδιώκει να εξασφαλίσει τη διανομή των εσόδων ανάμεσα στις δύο κοινότητες της Κύπρου, ιδίως εννοεί την τουρκοκυπριακή κοινότητα για την οποία μόνο ενδιαφέρεται, πριν ή ανεξάρτητα από τη λύση του Κυπριακού. Από την πλευρά της η Κυπριακή Δημοκρατία επιμένει, και ορθά, στη θέση της, ότι μετά την επίλυση του Κυπριακού θα γίνει συντεταγμένα η διανομή και προς την τουρκοκυπριακή κοινότητα των εσόδων από την εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων. Αυτό είναι το πάζλ που πρέπει να λυθεί.   

Κείμενο: Φιλίππα Δημητριάδη